Waarin een klein dorp groot kan zijn

Ook voor wie al een tijdje in Oegstgeest woont, zijn er telkens nieuwe, bijzondere dingen te ontdekken. Zo weten waarschijnlijk maar weinig mensen dat de Groene- of Willibrordkerk een bijzonder orgel huisvest met pijpen die uit de zestiende en zeventiende eeuw dateren. Een deel daarvan is afkomstig uit de Oude Kerk in Amsterdam, waar Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621), een van de belangrijkste componisten uit de Nederlandse geschiedenis, ze nog heeft bespeeld. Na een afwezigheid van tien jaar zijn de oude pijpen gerestaureerd en weer terug op hun plek. Tijd voor een feestje dus. Het orgel is in al zijn glorie te horen tijdens de eerste Oegstgeester Orgelnacht op vrijdag 9 oktober.

Jan Pieterszoon Sweelinck was eind zestiende en begin zeventiende eeuw organist van de Oude Kerk in Amsterdam en gaf er bijna dagelijks openbare orgelbespelingen. Hij maakte furore met zijn talent. Van heinde en ver kwamen leerlingen naar Amsterdam om les van hem te krijgen.

Van den Vondel

En wie weet wie er nog meer kwamen luisteren. Joost van den Vondel was een tijdgenoot van Sweelinck, net als P.C. Hooft en Gerbrand Adriaensz. Bredero. Ook zeevaarder Willem Barentsz woonde in die tijd in Amsterdam. Het is dus heel goed mogelijk dat deze bekende Amsterdammers de klanken uit dezelfde eeuwenoude pijpen hebben gehoord die nu in Oegstgeest klinken.

Een deel van het historische pijpwerk uit de Oude Kerk (16e eeuw) verhuisde later naar de Zuiderkerk in Amsterdam. 

Na verdere omzwervingen, in 1940 kwam het terecht in de Gereformeerde Oosterkerk in Aalten, belandden de pijpen uiteindelijk in Oegstgeest.

In 1977 bouwde de Zwitserse firma Metzler hier een nieuw orgel waarin dit oude pijpwerk werd opgenomen. Zo ontstond een bijzonder instrument waarin pijpen uit verschillende eeuwen samenkomen. Het orgel draagt daarmee meer dan vier eeuwen orgelgeschiedenis met zich mee.

Corrosie en renovatie

In het lood van de oudste pijpen ontstond in de loop der tijd corrosie. Er kwamen zelfs gaten in. Zo’n tien jaar geleden werden deze kwetsbare pijpen daarom uit het orgel gehaald. Lange tijd was niet duidelijk hoe ze verantwoord konden worden hersteld. Uiteindelijk ging orgelbouwer Flentrop uit Zaandam ermee aan de slag.

De historische pijpen zijn inmiddels gerestaureerd en teruggeplaatst en het orgel is gereinigd en opnieuw geïntoneerd. Ook kreeg het instrument de bijzondere Bach-Kellnerstemming, waardoor vooral muziek uit de barokperiode prachtig tot haar recht komt. Geen eenvoudige operatie als je bedenkt dat het orgel zo’n duizend pijpen telt. Deze stemming komt maar in een paar kerken in Nederland voor.

Uniek

“Binnen de orgelwereld is dit exemplaar, en zeker deze stemming, echt heel bijzonder”, vertelt voorzitter van de kerkenraad Hans Hogerzeil. “Er komen zelfs mensen uit het buitenland die vragen of ze op dit orgel mogen spelen. Ook conservatoriumstudenten uit Den Haag oefenen hier graag.”

De talentvolle organist van de Protestantse Gemeente Oegstgeest, Maciej Wierzcholowski, is erg enthousiast over de bijzondere Bach-Kellnerstemming. Die past volgens hem veel beter bij het historische karakter van het instrument en de oude pijpen. Hij is dan ook heel wat uren in de kerk te vinden om te oefenen en het instrument optimaal te leren kennen.

“De muziek klinkt zoveel ronder, warmer en milder”, zegt ook Dieneke van Os, penningmeester van het College van Kerkrentmeesters. Haar ogen stralen als ze vertelt over het geluid dat nu weer te horen is in de Groene Kerk. En ze heeft gelijk. De muziek die Wierzcholowski kort na het interview even speelt, is indrukwekkend. Hij moet er zelf om lachen. “Ik merk dat ook jongere generaties graag naar orgelconcerten komen omdat ze er echt even helemaal ‘zen’ van worden. Je wordt overspoeld door de muziek en vergeet even alle dagelijkse beslommeringen.”

Cultureel erfgoed

De restauratie past in een bredere wens om de eeuwenoude Groene of Willibrordkerk niet alleen voor kerkdiensten te gebruiken. “Wij voelen ons verantwoordelijk voor dit cultureel erfgoed”, zegt Van Os. “We willen de kerk én het orgel laten gloreren en doorgeven aan volgende generaties.”

De kosten van de restauratie worden grotendeels door de kerkelijke gemeente zelf gedragen. Ook dat is uniek. Een flinke investering, maar een bewuste keuze. “Wij vinden dat we die verantwoordelijkheid hebben.” “We willen overigens als kerk openstaan voor iedereen”, benadrukt Hogerzeil. “En met verschillende activiteiten zo laagdrempelig mogelijk zijn.”

Orgelnacht

Op vrijdag 9 oktober wordt de terugkeer van de historische pijpen gevierd tijdens de eerste Oegstgeester Orgelnacht. Tussen 19.00 en 23.30 uur zijn er verschillende orgelconcerten en vertelt een deskundige van Flentrop over de restauratie. Tussen de concerten door en na afloop kunnen bezoekers elkaar ontmoeten in Willibrords Erf.

Voor het afsluitende concert om kwart voor elf haalt Wierzcholowski alles uit de kast. Hoog bij het orgel nemen vier hoornisten plaats. Samen met het orgel zorgen zij voor een uitbundig slot.

Zo klinken in Oegstgeest straks opnieuw pijpen die al in de zestiende eeuw muziek maakten. Of, zoals Wierzcholowski het tijdens het gesprek verwoordde: “Stel dat er een tijdmachine bestaat en een vrouw vanuit 1620 loopt hier naar binnen, dan klinkt het orgel precies zoals zij gewend was uit haar tijd.”

Programma

19.00 uur Inloop met koffie
19.30 - 20.00 uur Inleiding - restauratie orgel door de firma Flentrop
20.15 - 21.00 uur Concert Cor de Jong
21.00 - 21.30 uur Pauze in Willibrords Erf / Interview organist
21.30 - 22.15 uur Concert Leander Schoormans
22.15 - 22.45 uur Pauze in Willibrords Erf / Interview organist
22.45 - 23.30 uur Concert Maciej Wierzcholowski & hoornensemble
23.30 uur Afsluitende borrel

De onderdelen zijn afzonderlijk van elkaar bij te wonen. De toegang tot de Orgelnacht is gratis, maar vanwege het beperkte aantal plaatsen is aanmelden verplicht. Aanmelden kan via www.pgoegstgeest.nl.

Door Willemien Timmers